Hệ vi sinh vật đường ruột là cộng đồng các vi khuẩn sống trong đường ruột của con người, một chủ đề thường được nhắc đến khi nói về sức khỏe tiêu hóa. Bài viết mang tính chia sẻ kiến thức, không thay thế tư vấn, chẩn đoán hay điều trị của bác sĩ.
Trong ruột mỗi người có một cộng đồng vi khuẩn rất lớn. Gần đây, các nhà khoa học quan tâm đến mối liên hệ của cộng đồng này với lão hóa, cân nặng và chế độ ăn.
Đại tràng của người trưởng thành chứa một lượng vi khuẩn rất lớn, có thể ngang với số tế bào của chính cơ thể [1].
Các phương pháp nuôi cấy ban đầu chỉ phát hiện vài trăm loài. Nhờ giải trình tự DNA, các nghiên cứu sau ghi nhận hàng nghìn loài, nhưng chỉ thuộc một số ít chi [1].
Hệ gen của vi khuẩn ruột có số gen nhiều hơn rất nhiều so với gen người, nên chúng mang lại những khả năng chuyển hóa mà tế bào người không tự làm được [1].
Các loài vi khuẩn khác nhau có thể đảm nhận cùng một chức năng, vì các gen làm việc đó có mặt ở nhiều loài. Có thể hình dung như một công ty: nhiều nhân viên cùng làm được một việc, nên vài người nghỉ thì công việc vẫn được duy trì [1].
Ví dụ, nhiều loại vi khuẩn phân lập từ ruột người cùng phân giải được nhóm chất amin sinh học, dù thuộc nhiều nhóm phân loại [1]. Một lý do được nêu là vi khuẩn có thể trao đổi gen với nhau [1].
Vì vậy, các tác giả cho rằng chức năng quan trọng hơn danh sách loài [1].
Vì sao khó nói chính xác “hệ vi sinh của bạn gồm những loài nào”? Hệ vi sinh tương đối ổn định trong vài tháng đến vài năm, nhưng có thể dao động hơn trong vài ngày đến vài tuần.
Nó chịu ảnh hưởng của tuổi, chế độ ăn, thai kỳ, vận động, căng thẳng, bệnh tật, thuốc, môi trường và cả nhịp sinh học [1].
Tuy nhiên ở họ cũng thấy tăng một số nhóm vi khuẩn có tiềm năng gây viêm.
Nó cho thấy hai điều đi cùng nhau, nhưng không chứng minh hệ vi sinh là lý do họ sống thọ [2].
Béo phì là kết quả của nhiều yếu tố: Di truyền, năng lượng ăn vào, vận động, giấc ngủ, môi trường sống, điều kiện kinh tế,… Duy trì cân nặng sau khi giảm cũng khó với nhiều người.
Bất kỳ ai nói “chỉ cần làm một việc là giảm cân” đều đang đơn giản hóa vấn đề [3].
Nhưng các tác giả rất thận trọng:
Về ăn uống, kiểu phương Tây (nhiều chất béo bão hòa, đồ chế biến sẵn, ít chất xơ) thường đi cùng hệ vi sinh kém đa dạng. Kiểu Địa Trung Hải thường đi cùng hệ vi sinh phong phú hơn.
Hệ vi sinh có thể thay đổi khá nhanh khi ăn khác đi và quay lại khi ăn như cũ. Cân bằng giữa năng lượng ăn vào và năng lượng tiêu hao vẫn là nền tảng của việc kiểm soát cân nặng.
Chất xơ có thể góp phần tạo cảm giác no, nhưng chỉ hỗ trợ, không thay thế cân đối ăn uống và vận động [3].
Chất xơ chứa nhiều loại đường phức mà enzyme của người không phân giải được. Hệ vi khuẩn ruột có hàng trăm loại enzyme phân giải phần lớn chất xơ này [1].
Sản phẩm là các axit béo chuỗi ngắn (acetate, propionate, butyrate). Chúng cung cấp năng lượng và tín hiệu điều hòa chủ yếu cho tế bào đại tràng, được nghiên cứu về nhu động ruột, hàng rào ruột, miễn dịch, viêm, chuyển hóa chất béo và cảm giác no [1][3].
Có hai lưu ý đáng nhớ:
Tinh bột kháng là dạng tinh bột không bị phân giải ở ruột non, đi xuống ruột già làm thức ăn cho vi khuẩn. RS3 là loại tinh bột hình thành khi cơm, khoai, mì ống được nấu chín rồi để nguội [3].
Các bài báo không kết luận tinh bột kháng giúp giảm cân hay chống lão hóa [2][3].
Với thực phẩm bổ sung (chất xơ, men vi sinh): đọc kỹ nhãn, chọn sản phẩm rõ nguồn gốc, hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là khi có bệnh nền, đang dùng thuốc hoặc miễn dịch yếu.
Thực phẩm bổ sung không thay thế bữa ăn đa dạng hay thuốc điều trị [1][2][3].
Hãy đi khám nếu bạn hoặc người thân có đau bụng kéo dài, tiêu chảy hoặc táo bón kéo dài, đi ngoài ra máu, sụt cân hoặc tăng cân nhanh không rõ lý do, mệt mỏi kéo dài. Với người lớn tuổi, cần lưu ý thêm các dấu hiệu yếu sức, dễ ngã, hay quên nhiều [1][2][3].
Nếu bạn thừa cân hoặc béo phì kèm tiểu đường, huyết áp cao, mỡ máu cao, bệnh thận, tim mạch hoặc bệnh mạn tính khác, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Phụ nữ mang thai, cho con bú, trẻ em, người có tiền sử rối loạn ăn uống và người cao tuổi không nên tự áp dụng chế độ ăn kiêng mạnh [3].
Hệ vi sinh đường ruột rất đa dạng và khác nhau ở mỗi người, nhưng nhiều loài có thể đảm nhận những công việc giống nhau [1]. Hệ vi sinh vật là một mảnh ghép thú vị trong câu chuyện lão hóa và cân nặng, nhưng khoa học còn nhiều điều chưa rõ, nhất là về quan hệ nhân quả ở người.
Điều thiết thực nhất là ăn cân đối, đa dạng thực vật, tăng chất xơ dần dần, đủ đạm, vận động vừa phải và ngủ đủ [1][2][3].
Không hẳn. Chức năng mà vi khuẩn thực hiện quan trọng không kém tên loài, và chưa có chuẩn đơn giản để gọi hệ vi sinh của một người là “tốt” hay “xấu” [1].
Nhờ dư thừa chức năng, hệ vi sinh thường có khả năng thích nghi, nhưng mức độ và thời gian phục hồi khác nhau giữa từng người. Chỉ nên dùng kháng sinh khi có chỉ định [1].
Không có thực phẩm hay chất xơ riêng lẻ nào bảo đảm giảm cân hoặc chống lão hóa [2][3].
Cơm nguội có nhiều tinh bột kháng hơn, nhưng lượng thay đổi theo loại gạo và cách chế biến, nên đây chỉ là một lựa chọn để đa dạng bữa ăn [3].
Hệ vi sinh chịu ảnh hưởng của ăn uống, môi trường, thuốc, tuổi, vận động và nhiều yếu tố khác, nên cùng một loại chất xơ có thể cho phản ứng khác nhau [1][3].
Thông tin trong bài viết chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và tư vấn của nhân viên y tế.
Nhận các kiến thức mới nhất về sức khỏe đường ruột,dinh dưỡng và tinh bột kháng từ đội ngũ chuyên gia.
